Sfl Edebiyat
  Sıfatlar
 

SIFATLAR (ÖNADLAR)


·         Varlıkları çeşitli yönlerden niteleyen ya da belirten sözcüklere sıfat denir. Sıfatlar daima isimlerden önce gelir. İsim olmayan yerde sıfat da olmaz.


Ø  Yeşil pencerenden bir gül at bana. 

Ø  Burada beş gün kalacağım.


·         Sıfatlar görevleri yönünden ikiye ayrılır.

1. Niteleme Sıfatları:

·         Varlıkların renklerini, biçimlerini, durumlarını gösteren sıfatlara denir.

·         İsme “nasıl” sorusunu sorduğumuz zaman alacağımız cevap niteleme sıfatıdır.


Ø  Kırmızı  elma  (renk) (Nasıl elma?) 

Ø  Uzun adam  (biçim) (Nasıl adam?)     


 

2.  Belirtme sıfatları:

·         Varlıkları çeşitli yönlerden belirten sıfatlardır. Belirtme sıfatları dört gruba ayrılır.

a.  İşaret Sıfatları: Varlıkların yerlerini işaret yoluyla belirten sıfatlardır.


Ø  Bu elbiseyi alalım.

Ø   Şu ev satılıkmış.

Ø  O çocuk mu dövdü seni?

Ø  Beriki kadın bizim komşumuz.  

Ø   Öteki araba daha güzeldi.


 

·         İşaret sıfatları çekim eki alırsa işaret zamiri olur. İşaret zamirleri ismin yerini işaret yoluyla tutar. İşaret sıfatları ise ismi işaret yoluyla belirtir.


Ø  Şunu versene. (Şu kitap).   

Ø  Böylesini görmedim. (Böyle insan.)


 

b.  Sayı Sıfatları: Varlıkların sayılarını, sıralarını, oranlarını, eşit bölünüşlerini, kısaca nicelik durumlarını belirten sıfatlardır.

·         Beş gruba ayrılır.

1-Asıl Sayı Sıfatları: Varlıkların sayılarını kesin olarak belirten sıfatlardır:


Ø  Yirmi öğrenci bu sınavdan geçti.

Ø  Elli yumurta aldım


      2-Sıra Sayı Sıfatları: Varlıkların sırasını belirten sıfatlardır:


Ø  İkinci katta oturuyor. 

Ø  Beşinci daireye baktım


    3-Üleştirme Sayı Sıfatları: Varlıkların eşit bölünüşünü gösteren sıfatlardır. Asıl sayı sıfatlarına  “–er” eki getirilerek yapılır:


Ø  Çocuklara beşer ceviz verdim.

Ø  İkişer yıl hapis yattılar.


    4-Kesir Sayı Sıfatları: Varlıkların eşit parçalarından bir bölümünü gösterir. Verilen iki sayıdan ilkine  “–de” eki getirilerek       yapılır:


Ø  Dörtte bir ekmek yedim.

Ø  Sınıfın beşte üçü zayıf aldı.


·         Yarı, yarım, çeyrek, buçuk sözcükleri de kesir sayı sıfatıdır.

Ø  Yarım ekmek, çeyrek döner.

   5-Topluluk Sayı Sıfatı : Varlıkların sayılarını toplu olarak gösteren sıfatlardır. Asıl sayı sıfatlarına (i)z eki getirilerek yapılır:


Ø  Otobüste beşiz bebek vardı. 

Ø  İkiz kardeşine çok benziyor.


c.  Soru Sıfatları: Varlıkların yerlerini, sayılarını, durumlarını, soru yoluyla belirten sıfatlardır.


Ø  Kaç senedir bu evde oturuyorsun?

Ø  Hangi kitap daha faydalı olur?

Ø  Nasıl bir kazak istiyorsun?

Ø  Kaçıncı katta oturuyorsun?


·         Soru sıfatının bulunduğu her cümlede soru anlamı olmayabilir.


Ø  Onun hangi okulda okuduğunu biliyorum.

Ø  Kaçıncı daireyi kiraladığını biliyorum.


 

d. Belgisiz Sıfat: İsimlerin nicelik (sayısal) yönüyle belirsizliklerini ifade eden sıfatlardır. Belgisiz sıfatlar isme sorulan “hangi” sorusuna cevap verir.


Ø  Bazı binalar tamir edildi.

Ø  Birtakım insanlar bunu kabul ettiler.

Ø  Hiçbir evi beğenmedim.

Ø  Bütün insanlar iyidir.

Ø  Her konuda bilgi sahibidir.

Ø  Bir gün beni anlayacaksın.


 

·         Bir” sözü “ bir tek” anlamında kullanılmışsa sayı sıfatı olur.  herhangi bir” anlamında kullanılırsa belgisiz sıfat olur.


Ø  Filmi bir kişi izledi.(sayı s.) 

Ø  Bir gün ortadan kayboldu. (belgisiz s.)


Yapıları Bakımından Sıfatlar

1.  Basit Sıfatlar: Yapım eki almamış kök hâlindeki sıfatlardır.

Ø  Yeni ev ve kırmızı araba aldım.

2.  Türemiş Sıfatlar: Yapım eki almış sıfatlardır.

Ø  Desenli  örtünün üzerinde tuzsuz yemek ve soğuk içecekler vardı.

3.  Birleşik Sıfatlar: İki şekilde oluşabilir.

a)  Kurallı Bileşik Sıfatlar:

·         Sıfat tamlamasının sonuna “–li, -lik, -sız” ekleri getirilerek yapılır.


Ø  Mavi elbise-li çocuk  ve   iki ay-lık bebeği kaçırdı.   

Ø  Beş kuruşsuz adam intihara kalkıştı.


·         Bir sıfat tamlamasında isimle sıfatın yerleri değiştirilip sıfata üçüncü kişi iyelik eki “–i” getirilerek yapılır.


Ø  büyük bahçe (bahçesi büyük ev)

Ø  tatlı elma  (elması tatlı ağaç)

Ø  kırmızı başlık (başlığı kırmızı kız)

Ø  yeni araba  (arabası yeni adam)


·         Bileşik sıfatlar bileşik sıfat tamlaması oluşturur

b) Anlamca Kaynaşmış Bileşik Sıfatlar: İki sözcüğün birleşip kaynaşmasından oluşan sıfatlardır.

Ø  açıkgöz öğrenci, uyurgezer adam, mirasyedi genç, birkaç öğrenci, birçok insan, gelişigüzel davranış.

 İsim tamlamaları da sıfat olabilir.

Ø  Bal sarısı kazak, çimen yeşili boya, apartman kapıcısı Dursun

·         Bir sıfat hâl eki almış bir isimle tümlenebilir. Buna tümlenmiş sıfat denir.

Ø  Keyfine düşkün adam. Çocukları seven arkadaşım.

 

Sıfatlarda Pekiştirme

·         Sıfatlardan önlerine bazı ek ve sözcükler getirilerek anlam yönünden güçlendirilmesi sonucu oluşan sıfatlara pekiştirilmiş sıfat denir. Sıfatlar aşağıdaki şekillerde pekiştirilir

·         İkilemeler Yoluyla

Ø  Uzun uzun kavaklar, güzel güzel çocuklar, elma elma yanaklar, saçma sapan sözler...

·         İkilemelerin arasına “mi” soru edatı getirilerek

Ø  İnce mi ince gömlek, sıcak mı sıcak hava, yeni mi yeni ev...

·         Niteleme Sıfatlarının ilk ünlüsünden sonra  “m,p,r, s” ünsüzlerinden uygun olanı getirilerek sıfatın başına eklenir.

Ø  Bembeyaz gelinlik, yepyeni kitap, tertemiz ev, mosmor yüz.

·         Pekiştirmelerde bazen ünlü türemesi de olabilir.

Ø  Sapasağlam elma, gencecik elma, çepeçevre çit, yapayalnız insan...

Sıfatlarda Küçültme

·         Sıfatlarda küçültme “–cik, -cek, -imsi, -imtrak” ekleriyle yapılır.

Ø  Küçücük çocuk, azıcık para, ekşimsi elma, büyücek ev, genişçe salon,

 

·         “-cik, -cek” ekleri bazı sıfatlara gelirken ünsüz düşmesi ya da ünlü türemesi olur.

Ø  Küçük-cük (küçücük kutu) ,    büyük-cek (büyücek apartman)  (ünsüz düş.)

Ø  Dar-cık   (daracık sokak)    az-cık (azıcık yemek) (ünlü ünlü)

 

Sıfatlarda Derecelendirme

·         Eşitlik: “Kadar, gibi” sözcükleriyle yapılır.


Ø  Erzurum kadar soğuk şehir. 

Ø  Senin gibi güzel bir insan.


·         Üstünlük: “Daha” zarfıyla yapılır.


Ø  Kitaptakinden daha zor sorular.

Ø  Yalnızlıktan daha güzel bir şey.


·         En Üstünlük Derecesi: “En” zarfıyla yapılır.


Ø  En çalışkan çocuk.


·         Aşırılık Derecesi: “Pek, çok, fazla, pek çok, pek fazla, gayet..” zarflarıyla yapılır.

Ø  Pek fakir aile.   Çok başarılı öğrenci.  Fazla zor soru.  Gayet güzel cevap.

 

Adlaşmış Sıfat

·         Sıfatlar isimler gibi çekim eki almazlar. Alırlarsa isim görevi yaparlar. İsim görevinde olan bu sıfatlara “adlaşmış sıfat” denir. Adlaşmış sıfatlar genellikle niteleme sıfatlarıyla yapılırlar.


Ø  İhtiyar kadın yalvarıyordu.(sıfat)  

Ø  İhtiyarı hastahaneye kaldırdılar.(adlaşmış sıf.)


Sıfat Tamlamaları

·         Bir sıfatla bir isimden oluşan tamlamalara sıfat tamlaması denir. Sıfatlar her zaman bir isimden önce gelir ve ismi niteler ya da belirtir. Sıfat tamlamaları “sıfat ve isim”den oluşur.


Ø  Yeşil gözleri beni derinden etkiledi.

         Sıfat  isim

·         Bir sıfat birden fazla ismi niteleyebilir ya da belirtebilir.

Ø  Eski elbiseler, ayakkabılar çöpe atıldı.

          Sıfat   isim        isim

·         Adlaşmış sıfatlar isim tamlaması sayılmaz.

Ø  İyiler daima kazanır.

·         Adlaşmış sıfatlar bir sıfat tarafından nitelendirildiğinde sıfat tamlaması oluştururlar.

Ø  Hangi akıllı bugün yazılı olmadığını söyledi?

·         İsimden önce gelmeyen sıfatlar sıfat tamlaması kurmaz.

Ø  Evimizin odası bir hayli genişti.

 

 
  Bugün 1 ziyaretçi (30 klik) kişi burdaydı!